Ongeveer 1,8 miljoen Nederlandse vrouwen bevinden zich in de levensfase waarin de overgang een rol speelt. Bij zowel deze vrouwen als bij zorgverleners is er vaak nog sprake van een kennistekort. Gynaecologen dr. Marije Geukes en drs. Dorenda van Dijken bespreken de kansen rond overgangszorg, zowel op de werkvloer als daarbuiten. Geukes: “Onderbehandeling van overgangsklachten kost Nederland jaarlijks 2,5 tot 3 miljard euro.”
Ongeveer 80 procent van de vrouwen in de overgang ervaart soms of regelmatig overgangsklachten.[1] Om in te schatten hoeveel vrouwen hiervoor behandeld worden, kan men onder meer kijken naar het percentage dat hormoonsuppletietherapie (HST) krijgt voorgeschreven. “Dat is op dit moment slechts ongeveer 6,5%”, vertelt Dorenda van Dijken, die als gynaecoloog verbonden is aan het Medisch Centrum Jan van Goyen/OLVG. “Dat cijfer is gebaseerd op apotheekgegevens en loopt wel enkele jaren achter. Ook wordt medicatie die via privéklinieken of anti-agingklinieken is verstrekt hier niet altijd in meegenomen.”
Van Dijken benadrukt dat overgangszorg bovendien breder is dan HST. Het algemene beeld blijft echter dat vrouwen met overgangsklachten nog altijd onderbehandeld worden, iets dat onder meer verstrekkende gevolgen kan hebben voor de werkvloer.
Presenteïsme
“Een sleutelwoord rond overgangsklachten en de werkvloer is ‘presenteïsme’”, vertelt Marije Geukes. Geukes werkt als gynaecoloog in het Ommelander Ziekenhuis Groningen en het UMC Groningen en is gepromoveerd op de relatie tussen overgangsklachten en werkuitkomsten. “Presenteïsme betekent dat iemand wel lijfelijk aanwezig is, maar door klachten minder productief is.” Geukes stelde vast dat vrouwen vanwege overgangsgerelateerde klachten onder meer vaak hun werktijden aanpassen, minder taken op zich nemen of uiteindelijk naar een functie onder hun niveau solliciteren.
“Dit komt doordat het werkvermogen bij de overgang vooral geschaad wordt door psychische klachten zoals concentratieproblemen, vermoeidheid, onzekerheid en een verminderd zelfvertrouwen. Lichamelijke klachten zoals opvliegers zijn dan weer een belangrijke bron van hinder in het sociale leven.” De kosten voor de samenleving van onderbehandeling van overgangsklachten zijn niet gering. Geukes: “De kosten voor Nederland kunnen 2,5 tot 3 miljard per jaar bedragen.”
Inclusieve zorg
“Uit onderzoek blijkt dat praktisch opgeleide vrouwen hun klachten vaker proberen op te vangen met verzuim, terwijl theoretisch opgeleide vrouwen hun verminderde arbeidsvermogen vaker buiten werktijd proberen te compenseren”, vertelt Van Dijken. “Onder de eerste groep vallen ook meer allochtone vrouwen, waarbij schaamte en sociale normen ook een rol kunnen spelen.” Ook zijn er verschillen tussen de Randstad en bepaalde provincies: “In 2022 heb ik samen met psychiater Sandra Kooij en cardioloog Janneke Wittekoek het Hoofd Hart Hormonen (H3) Netwerk opgericht, met als doel betere regionale netwerkzorg. Binnen dit netwerk zijn regio’s als Zeeland en het noorden van Nederland duidelijk ondervertegenwoordigd.” Zowel Van Dijken als Geukes benadrukken het belang van betere, inclusievere overgangszorg.
Handvatten voor bedrijfsarts
Een van de manieren waarop vrouwen met overgangsklachten beter in beeld kunnen komen is via de bedrijfsarts. “Daar valt nog veel te winnen”, aldus Geukes. “Om te beginnen is de werkcultuur erg belangrijk: zijn overgangsklachten bespreekbaar? De overgang wordt zeer zelden door bedrijfsartsen expliciet als oorzaak van verzuim geregistreerd. Overgangsklachten worden ook niet altijd herkend en worden door bedrijfsartsen bijvoorbeeld geregistreerd als ‘spanningsklachten’, ‘burn-out’ of ‘algemene malaise en vermoeidheid’.” Om de bedrijfsarts hierin meer handvatten te geven, schreef Geukes samen met gynaecoloog Henk Oosterhof mee aan de in maart 2026 gepubliceerde richtlijn rond de overgang voor bedrijfsartsen.[2]
Een belangrijke aanbeveling in deze richtlijn gaat over vroegsignalering. “Dat kan bijvoorbeeld plaatsvinden door het toevoegen van een Preventief Medisch Onderzoek module (PMO-module) gericht op de overgang aan het Periodiek Arbeidsgeneeskundig Onderzoek (PAGO). Opzet en inhoud van een dergelijke PMO-module staat beschreven in deze richtlijn.”
Met behulp van deze PMO-module kunnen vrouwen met overgangsklachten eerder worden gesignaleerd en indien nodig verwezen worden. “Vaak komen bedrijfsartsen pas in beeld als er daadwerkelijk verzuim is, maar hier kunnen jaren van presenteïsme aan voorafgaan”, aldus Geukes. “Terwijl we sowieso als gezondheidszorg steeds meer op preventie in willen zetten. Dat is beter voor de betreffende vrouwen en kan veel verlies van kostbaar arbeidspotentieel voorkomen.”
Een van de uitdagingen hierbij is wel dat vrouwen rond de veertig vaak nog geen oren hebben naar gesprekken over de overgang. “Dat ervoeren wij bij de werving van vrouwen voor een van onze studies en ik merk het ook in mijn eigen sociale omgeving. Zelfs bij theoretisch opgeleide witte vrouwen merk ik dat er nog weinig kennis over de overgang is. Terwijl er in de behandeling van overgangsklachten de afgelopen jaren wel veel veranderd is.”
Zorg op maat
Een van deze veranderingen is een andere kijk op hormoonsuppletietherapie (HST). Van Dijken: “De risico’s en voordelen van HST zijn de afgelopen jaren genuanceerder geworden. Vroeger werd vaak aangehouden dat HST maximaal vijf jaar gebruikt moest worden. Inmiddels geldt vijf jaar niet meer als algemene maximale behandelduur.” De hoeksteen van overgangszorg wordt nog steeds gevormd door leefstijlinterventie. “Voldoende en gezonde voeding, bewegen, een goede werk-privébalans en het beperken van stress kunnen overgangsklachten vaak al significant verminderen.”
Wanneer overgangsklachten ondanks leefstijladviezen dermate hinderlijk zijn dat zij het dagelijks functioneren beïnvloeden, kan medicamenteuze behandeling, waaronder HST, bij daarvoor geschikte vrouwen worden overwogen. “Hierbij is er geen vaste ondergrens qua leeftijd”, aldus Geukes. “Het kan ook vóór de laatste menstruatie worden ingezet.” Vrouwen met een vroegtijdige overgang (voor het 40e jaar) vormen wel een bijzondere groep, omdat zij een verhoogd risico op onder andere bot- en hart- en vaatproblemen hebben. “Bij deze groep is HST een must”, aldus Van Dijken. “Bij alle andere vrouwen kan HST sowieso laagdrempeliger worden ingezet om te kijken of het een verbetering geeft van de klachten.” Zowel Van Dijken als Geukes benadrukken het belang van gepersonaliseerde zorg. Van Dijken: “Persoonlijke risicofactoren zoals BMI, migraine, endometriose, eerdere zwangerschapscomplicaties, roken en andere leefstijlfactoren moeten altijd worden meegenomen.”
Overgangsconsulenten
Verwijzing naar een gynaecoloog bij overgangsklachten is onder meer aangewezen bij (heel) hinderlijke vasomotorische klachten én contra-indicaties voor medicamenteuze behandeling. Ook adviseert de betreffende NHG-standaard om contact op te nemen met de bedrijfsarts bij functioneringsproblemen op het werk.[3] “Huisartsen zijn bezig aan een enorme inhaalslag”, aldus Van Dijken. “De NHG-standaard is met de update uit 2022 flink verbeterd. We zien in de cijfers ook dat huisartsen de afgelopen jaren fors meer HST zijn gaan voorschrijven. Ik schat dat 85 à 90 procent van de vrouwen met overgangsklachten goed in de eerste lijn kan worden behandeld.”
Naast de huisarts, bedrijfsarts en gynaecoloog is een belangrijke rol binnen de overgangszorg weggelegd voor verpleegkundig overgangsconsulenten. Deze kunnen binnen het ziekenhuis werken of via een eigen praktijk buiten het ziekenhuis, waar patiënten in de eerste lijn goed bij terecht kunnen. “Zij voeren gesprekken waarin zij onder andere de fysiologie achter overgangsklachten uitleggen en leefstijladviezen bespreken”, aldus Geukes. “Dat is heel waardevol, want als arts hebben we daar de tijd niet voor.”
Wanneer consulenten deze zorg in de eerste lijn geven wordt dit echter niet vergoed vanuit de basisverzekering. “Ik merk hier in Oost-Groningen dat vrouwen met een kleinere beurs daardoor soms geen toegang hebben tot deze zorg.” Geukes en Van Dijken doen dan ook een oproep aan zorgverzekeraars om deze zorg te gaan vergoeden. “Juist deze vrouwen kunnen veel baat hebben bij leefstijladvies”, aldus Geukes. “Het zou een gouden greep zijn”, stemt Van Dijken in. “Het past perfect binnen moderne, inclusieve en op maat gesneden overgangszorg.”
Referenties
- Arboportaal. (2023, 2 november). Overhandiging handreiking ‘Overgang en werk’.
- Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde. (2026). Richtlijn Overgang en werk.
- Nederlands Huisartsen Genootschap. (2024). NHG-Standaard De overgang.
